هنگام سفارش لوله استیل برای یک پروژه صنعتی، مشخص کردن سایز و گرید آلیاژ همیشه کافی نیست. ممکن است دو لوله استیل با قطر خارجی یکسان، ضخامت دیواره، وزن و ظرفیت عبور سیال کاملاً متفاوتی داشته باشند. دلیل این تفاوت، مشخصهای به نام رده لوله استیل یا Schedule است.
شناخت رده ضخامت لوله به مهندسان، پیمانکاران و کارشناسان خرید کمک میکند تا محصولی متناسب با مشخصات فنی پروژه انتخاب کنند و از هزینههای ناشی از سفارش اشتباه جلوگیری شود.
در این مقاله از پارس فولاد، مفهوم رده لوله، تفاوت ردههای 5S، 10S، 40S و 80S، جدول ضخامت استاندارد و نکات ضروری انتخاب رده مناسب را بررسی میکنیم.
رده لوله استیل چیست؟
رده لوله استیل یا Pipe Schedule یک شناسه استاندارد برای تعیین ضخامت اسمی دیواره لوله در یک سایز مشخص است. این مشخصه معمولاً با عبارت SCH و یک عدد نمایش داده میشود.
برای مثال، عبارت SCH 40S نشان میدهد ضخامت دیواره لوله باید با مقادیر تعریفشده برای رده 40S در استاندارد ابعادی مربوط مطابقت داشته باشد.
نکته مهم این است که عدد رده مستقیماً بیانگر ضخامت بر حسب میلیمتر نیست. یک لوله دو اینچ رده 40S ضخامت متفاوتی نسبت به یک لوله چهار اینچ با همین رده دارد.
بنابراین برای تعیین ضخامت اسمی دیواره باید سه مشخصه را در کنار یکدیگر بررسی کرد:
- سایز اسمی لوله یا NPS
- عدد رده یا Schedule
- استاندارد ابعادی لوله
علامت S در رده لوله استیل به چه معناست؟
در استاندارد ASME B36.19 برای لولههای فولاد زنگنزن، ردههایی مانند 5S، 10S، 40S و 80S تعریف شدهاند. پسوند S برای متمایز کردن این ردهها از ردههای استاندارد ASME B36.10 به کار میرود.
اگرچه ضخامت بعضی از ردههای دارای پسوند S با ردههای معمولی یکسان است، این برابری برای تمام سایزها برقرار نیست.
به همین دلیل در سفارشهای صنعتی بهتر است بهجای عبارت کلی «لوله رده ۴۰»، استاندارد و رده دقیق محصول مشخص شود.
انواع رده لوله استیل
ردههای مختلف لوله استیل امکان انتخاب ضخامت متناسب با الزامات مکانیکی، شرایط بهرهبرداری و محدودیت وزن را فراهم میکنند.
لوله استیل رده 5S
رده 5S از ردههای نازکدیواره استاندارد لوله استیل محسوب میشود. وزن کمتر و سطح مقطع داخلی بزرگتر در مقایسه با ردههای ضخیمتر از ویژگیهای آن است.
استفاده از این رده تنها زمانی مناسب است که ضخامت آن پاسخگوی الزامات طراحی، روش اتصال و شرایط سرویس باشد.
لوله استیل رده 10S
رده 10S در بسیاری از سیستمهای لولهکشی استیل که محدودیت وزن و مصرف متریال اهمیت دارد، مورد بررسی قرار میگیرد.
این رده نسبت به 5S دیواره ضخیمتری دارد و در سایزهای مشابه معمولاً سبکتر از 40S و 80S است. با این حال، انتخاب آن برای خطوط انتقال سیال باید بر اساس محاسبات مهندسی انجام شود.
لوله استیل رده 40S
رده 40S یکی از ردههای شناختهشده در سیستمهای پایپینگ صنعتی است. ضخامت دیواره آن در سایزهای یکسان از رده 10S بیشتر است و در بسیاری از پروژهها بهعنوان یکی از گزینههای اولیه طراحی بررسی میشود.
این رده در گریدهای مختلف از جمله لوله استیل ۳۰۴ قابل تولید است. البته رده ضخامت بهتنهایی تعیینکننده مناسب بودن لوله برای یک سرویس خاص نیست.
لوله استیل رده 80S
رده 80S در سایز اسمی یکسان، دیواره ضخیمتری نسبت به ردههای 10S و 40S دارد. افزایش ضخامت میتواند در شرایط مشابه ظرفیت تحمل فشار داخلی لوله را افزایش دهد، اما وزن و هزینه تأمین محصول نیز معمولاً بیشتر خواهد بود.
این رده زمانی مورد توجه قرار میگیرد که محاسبات طراحی به ضخامت بیشتری نیاز داشته باشند یا شرایط مکانیکی پروژه استفاده از دیواره ضخیمتر را ضروری کند.

جدول مقایسه ردههای لوله استیل
| رده لوله | ضخامت نسبی | وزن نسبی | ویژگی اصلی |
|---|---|---|---|
| 5S | بسیار کم | سبکتر | کاهش مصرف متریال |
| 10S | کم | سبک | دیواره نازک |
| 40S | بیشتر | متوسط | رده متداول صنعتی |
| 80S | زیاد | سنگینتر | دیواره ضخیمتر |
مقایسه جدول برای لولههایی با سایز اسمی و جنس یکسان انجام شده است.
جدول ضخامت لوله استیل بر اساس رده
جدول زیر ضخامت اسمی دیواره تعدادی از سایزهای متداول لوله استیل را بر اساس سیستم ابعادی ASME B36.19 نشان میدهد. تمامی مقادیر قطر و ضخامت بر حسب میلیمتر هستند.
| NPS | OD (mm) | SCH 5S | SCH 10S | SCH 40S | SCH 80S |
|---|---|---|---|---|---|
| 1/2″ | 21.3 | 1.65 | 2.11 | 2.77 | 3.73 |
| 3/4″ | 26.7 | 1.65 | 2.11 | 2.87 | 3.91 |
| 1″ | 33.4 | 1.65 | 2.77 | 3.38 | 4.55 |
| 1-1/2″ | 48.3 | 1.65 | 2.77 | 3.68 | 5.08 |
| 2″ | 60.3 | 1.65 | 2.77 | 3.91 | 5.54 |
| 3″ | 88.9 | 2.11 | 3.05 | 5.49 | 7.62 |
| 4″ | 114.3 | 2.11 | 3.05 | 6.02 | 8.56 |
| 6″ | 168.3 | 2.77 | 3.40 | 7.11 | 10.97 |
| 8″ | 219.1 | 2.77 | 3.76 | 8.18 | 12.70 |
| 10″ | 273.0 | 3.40 | 4.19 | 9.27 | 12.70 |
| 12″ | 323.8 | 3.96 | 4.57 | 9.53 | 12.70 |
مرجع استاندارد: ASME B36.19-2022. مقادیر جدول اسمی و گرد شده هستند. برای سفارشهای مهندسی، نسخه استاندارد تعیینشده در مشخصات پروژه ملاک قرار میگیرد.
تأثیر رده لوله بر قطر داخلی
یکی از نکات مهم در انتخاب رده لوله، تغییر قطر داخلی بدون تغییر قطر خارجی اسمی است.
برای مثال، یک لوله استیل چهار اینچ در ردههای 10S، 40S و 80S دارای قطر خارجی اسمی 114.3 میلیمتر است. با افزایش ضخامت دیواره، فضای داخلی قابل استفاده برای عبور سیال کاهش پیدا میکند.
قطر داخلی اسمی را میتوان با رابطه زیر محاسبه کرد:
مثال محاسبه قطر داخلی لوله چهار اینچ
| رده | قطر خارجی | ضخامت دیواره | قطر داخلی محاسباتی |
|---|---|---|---|
| 10S | 114.3 | 3.05 | 108.20 |
| 40S | 114.3 | 6.02 | 102.26 |
| 80S | 114.3 | 8.56 | 97.18 |
تمامی مقادیر بر حسب میلیمتر هستند. این مثال نشان میدهد جایگزینی یک لوله با رده ضخیمتر میتواند بر سطح مقطع عبور سیال، سرعت جریان و افت فشار سیستم تأثیر بگذارد.
به همین دلیل، افزایش رده لوله بدون بررسی محاسبات هیدرولیکی همیشه تصمیم مناسبی نیست.
ارتباط رده لوله استیل با تحمل فشار
در شرایط یکسان از نظر قطر، جنس، دما و سایر پارامترهای طراحی، افزایش ضخامت دیواره معمولاً ظرفیت تحمل فشار داخلی لوله را افزایش میدهد. با این حال، نمیتوان برای هر رده لوله یک فشار کاری ثابت اعلام کرد.
فشار مجاز لوله علاوه بر ضخامت دیواره به عوامل زیر وابسته است:
- گرید آلیاژ و تنش مجاز متریال در دمای طراحی
- قطر خارجی و حداقل ضخامت قابل قبول
- روش تولید و الزامات مربوط به درز جوش
- میزان خوردگی پیشبینیشده در طول بهرهبرداری
- مشخصات اتصالات، فلنجها و شیرآلات
- کد طراحی و شرایط عملیاتی سیستم
برای خطوط فرایندی، محاسبه ضخامت مورد نیاز میتواند بر اساس کدهایی مانند ASME B31.3 انجام شود. استاندارد ASME B36.19 صرفاً ابعاد لوله را مشخص میکند و جایگزین محاسبات طراحی فشار نیست.
تأثیر رده لوله بر وزن و هزینه پروژه
افزایش ضخامت دیواره باعث بیشتر شدن سطح مقطع فلزی لوله میشود. در نتیجه، وزن هر متر لوله در سایز و گرید مشابه افزایش پیدا میکند.
این موضوع تنها بر هزینه خرید لوله تأثیر نمیگذارد. در پروژههای بزرگ، انتخاب رده ضخیمتر میتواند هزینه حملونقل، تجهیزات نگهدارنده، عملیات جوشکاری و نصب را نیز تغییر دهد.
از طرف دیگر، انتخاب ردهای کمتر از ضخامت مورد نیاز طراحی ممکن است عمر قابل انتظار سیستم یا ایمنی بهرهبرداری را تحت تأثیر قرار دهد.
هدف از انتخاب رده مناسب، دستیابی به ضخامت کافی برای شرایط پروژه است؛ نه الزاماً انتخاب سبکترین یا سنگینترین لوله موجود.

آیا رده لوله به گرید استیل ارتباط دارد؟
گرید آلیاژی و رده ضخامت دو مشخصه مستقل هستند. گریدهایی مانند 304، 316 و 321 ترکیب و ویژگیهای متریال را مشخص میکنند، درحالیکه Schedule یک مشخصه ابعادی است.
برای مثال، دو لوله استیل 304 و 316 با سایز اسمی دو اینچ و رده 40S میتوانند ضخامت اسمی دیواره یکسانی داشته باشند، اما رفتار آنها در محیطهای خورنده و شرایط عملیاتی الزاماً یکسان نیست.
در کاربردهایی که مقاومت به خوردگی موضعی اهمیت بیشتری دارد، بررسی ویژگیهای لوله استیل ۳۱۶ در کنار ضخامت مورد نیاز پروژه ضروری است.
تفاوت رده لوله استیل و کلاس فشار فلنج
رده ضخامت لوله نباید با کلاس فشار فلنج اشتباه گرفته شود. عباراتی مانند Class 150، Class 300 و Class 600 به دستهبندی فشار و دمای مجاز فلنج بر اساس استاندارد، جنس و شرایط کاری آن مربوط هستند.
در مقابل، عباراتی مانند SCH 10S و SCH 40S ضخامت اسمی دیواره لوله را مشخص میکنند.
بنابراین نمیتوان تنها از روی رده لوله، کلاس مناسب فلنج را تعیین کرد. هر دو قطعه باید بر اساس شرایط طراحی و سازگاری ابعادی انتخاب شوند.
چگونه رده مناسب لوله استیل را انتخاب کنیم؟
انتخاب صحیح رده لوله باید از مشخصات فرایندی و مکانیکی پروژه شروع شود. پیش از ثبت سفارش، بررسی موارد زیر ضروری است:
- تعیین شرایط طراحی: فشار، دما، نوع سیال و شرایط محیطی مشخص شوند.
- انتخاب گرید آلیاژ: مقاومت به خوردگی و خواص مکانیکی مورد نیاز بررسی شود.
- محاسبه ضخامت مورد نیاز: حداقل ضخامت بر اساس کد طراحی و الزامات پروژه تعیین شود.
- مراجعه به جدول ردهها: ضخامت استاندارد مناسب با در نظر گرفتن تلرانس تولید انتخاب شود.
- بررسی سازگاری اتصالات: مشخصات فلنج، زانو، سهراهی و روش اتصال کنترل شود.
- کنترل مدارک فنی: استاندارد ساخت، مشخصات سفارش و گواهی متریال بررسی شوند.
همچنین اگر مشخصات پروژه بر اساس قطر خارجی واقعی و ضخامت مستقیم دیواره ارائه شده است، بهتر است ابتدا تفاوت سیستم سایزبندی را در مقاله تفاوت لوله استیل و تیوب استیل بررسی کنید.
نمونه صحیح ثبت سفارش لوله استیل
عبارت «لوله استیل دو اینچ» برای یک سفارش صنعتی دقیق کافی نیست. نمونه زیر اطلاعات کاملتری در اختیار تأمینکننده قرار میدهد:
مشخصات نمونه سفارش:
Stainless Steel Pipe
ASTM A312 TP316L
NPS 2″
SCH 40S
ASME B36.19
Seamless
Length: 6 m
در این نمونه، گرید آلیاژ، استاندارد محصول، سایز اسمی، رده ضخامت، استاندارد ابعادی، روش تولید و طول شاخه مشخص شدهاند. الزامات تکمیلی آزمون و مدارک نیز باید مطابق مشخصات پروژه به سفارش اضافه شوند.
اشتباهات رایج در انتخاب رده لوله
- تصور اینکه عدد Schedule همان ضخامت دیواره بر حسب میلیمتر است.
- یکسان دانستن فشار کاری تمام لولههای دارای رده مشابه.
- انتخاب رده ضخیمتر بدون بررسی ظرفیت عبور سیال.
- فرض یکسان بودن همیشگی SCH 40 و SCH 40S.
- ثبت سفارش بدون تعیین استاندارد متریال و روش ساخت.
- جایگزینی رده لوله بدون تأیید واحد مهندسی پروژه.
جمعبندی
رده لوله استیل مشخصهای استاندارد برای تعیین ضخامت اسمی دیواره در سایزهای مختلف است. انتخاب میان ردههای 5S، 10S، 40S و 80S بر وزن، قطر داخلی، مصرف متریال و رفتار مکانیکی لوله تأثیر میگذارد.
انتخاب رده مناسب باید با توجه به شرایط بهرهبرداری، محاسبات طراحی و استانداردهای پروژه انجام شود. رده بالاتر لزوماً به معنی انتخاب بهتر نیست؛ همانطور که رده پایینتر نیز همیشه انتخاب اقتصادیتری محسوب نمیشود.
برای بررسی انواع محصولات، مشخصات گریدها و استعلام موجودی میتوانید به بخش لوله استیل پارس فولاد مراجعه کنید.

سؤالات متداول درباره رده لوله استیل
آیا رده ۴۰ به معنی ضخامت ۴۰ میلیمتر است؟
خیر. عدد رده یک شناسه استاندارد است. برای مشخص کردن ضخامت دیواره باید سایز اسمی و استاندارد ابعادی لوله را بررسی کرد.
تفاوت لوله استیل رده ۴۰ و ۸۰ چیست؟
در سایز اسمی یکسان و استاندارد مربوط، لوله رده 80S دیواره ضخیمتر، وزن بیشتر و قطر داخلی کوچکتری نسبت به لوله رده 40S دارد.
آیا لوله رده ۸۰ همیشه بهتر است؟
خیر. انتخاب رده باید متناسب با محاسبات مهندسی باشد. رده بالاتر ممکن است هزینه پروژه را افزایش داده و ظرفیت عبور سیال را کاهش دهد.
تفاوت SCH 40 و SCH 40S چیست؟
این دو شناسه به جداول ابعادی متفاوت مربوط هستند. در برخی سایزها ضخامت یکسانی دارند، اما برای نمونه در سایز اسمی ۱۲ اینچ ضخامت آنها متفاوت است.
آیا لوله استیل درزدار هم دارای رده ضخامت است؟
بله. رده ضخامت میتواند برای لولههای جوشی و بدون درز تولیدشده بر اساس استاندارد ابعادی مربوط تعریف شود.
چگونه رده یک لوله استیل را تشخیص دهیم؟
ابتدا قطر خارجی و ضخامت دیواره اندازهگیری میشود. سپس مقادیر بهدستآمده با جدول استاندارد مربوط مقایسه میشوند. نشانهگذاری بدنه و مدارک فنی محصول نیز باید بررسی شوند.
آیا افزایش رده لوله باعث افزایش قطر خارجی میشود؟
خیر. در سایز اسمی یکسان، افزایش رده معمولاً با ثابت ماندن قطر خارجی و کاهش قطر داخلی همراه است.